Βουλή - Γραφείο Προϋπολογισμού: Πώς οι νέοι δημοσιονομικοί κανόνες της Ε.Ε. αλλάζουν το παιχνίδι για δαπάνες, φόρους και χρέος

Σημαντικές αλλαγές στον τρόπο άσκησης της δημοσιονομικής πολιτικής στην Ελλάδα φέρνει το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο δημοσιονομικής διακυβέρνησης, το οποίο τέθηκε σε εφαρμογή από το 2024. Τις βασικές αρχές, αλλά και τις πρακτικές συνέπειες των νέων κανόνων για τη χώρα μας, αναλύει σε ειδικό σημείωμα το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή, επιχειρώντας να αποσαφηνίσει πού τελειώνει πλέον η ευελιξία και πού αρχίζει η αυστηρή συμμόρφωση.
Το επικαιροποιημένο πλαίσιο αντικαθιστά το προηγούμενο, πολυεπίπεδο και συχνά δυσλειτουργικό σύστημα κανόνων, επιδιώκοντας να συνδυάσει τη δημοσιονομική σταθερότητα με τη δυνατότητα επενδύσεων και μεταρρυθμίσεων. Ωστόσο, όπως προκύπτει από την ανάλυση, η νέα αρχιτεκτονική δεν αφήνει μεγάλα περιθώρια για «δημοσιονομικούς αυτοσχεδιασμούς», ειδικά σε χώρες με υψηλό δημόσιο χρέος, όπως η Ελλάδα.
Κεντρικός άξονας και δημοσιονομικά όρια
Κεντρικός άξονας του νέου πλαισίου είναι η παρακολούθηση των καθαρών πρωτογενών δαπανών που χρηματοδοτούνται από εθνικούς πόρους. Πρόκειται για έναν δείκτη που αντικαθιστά στην πράξη την πολυπλοκότητα των προηγούμενων κανόνων, χωρίς ωστόσο να καταργεί τα όρια της Συνθήκης του Μάαστριχτ για έλλειμμα έως 3% του ΑΕΠ και χρέος έως 60% του ΑΕΠ. Αντιθέτως, τα όρια αυτά πλαισιώνονται πλέον από πρόσθετες δικλείδες ασφαλείας.
Για κράτη-μέλη με δημόσιο χρέος άνω του 90% του ΑΕΠ, προβλέπεται μέση ετήσια μείωση του λόγου χρέους τουλάχιστον κατά μία ποσοστιαία μονάδα. Παράλληλα, το διαρθρωτικό ισοζύγιο θα πρέπει να βρίσκεται σε απόσταση ασφαλείας από το όριο του ελλείμματος, με σταδιακή βελτίωση του διαρθρωτικού πρωτογενούς αποτελέσματος σε ορίζοντα τεσσάρων ή επτά ετών.
Δημοσιονομικό-διαρθρωτικό σχέδιο και έλεγχος
Στο νέο σύστημα, κάθε χώρα καταρτίζει ένα τετραετές δημοσιονομικό-διαρθρωτικό σχέδιο, με δυνατότητα επέκτασης σε επταετές. Το σχέδιο αυτό καθορίζει την πορεία των καθαρών πρωτογενών δαπανών και περιλαμβάνει δεσμεύσεις για μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις, από το ασφαλιστικό και την αγορά εργασίας έως τη δημόσια διοίκηση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αξιολογεί, διαπραγματεύεται και εγκρίνει το σχέδιο, το οποίο στη συνέχεια καθίσταται δεσμευτικό.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ο ακριβής ορισμός των καθαρών πρωτογενών δαπανών. Σε αυτές περιλαμβάνονται δαπάνες για μισθούς, κοινωνικές μεταβιβάσεις, αγαθά και υπηρεσίες και δημόσιες επενδύσεις, εξαιρουμένων των τόκων του χρέους, των δαπανών που χρηματοδοτούνται από ευρωπαϊκούς πόρους και των προσωρινών ή έκτακτων μέτρων. Επιπλέον, οι φορολογικές παρεμβάσεις αποτυπώνονται συμμετρικά: οι μειώσεις φόρων αυξάνουν τις δαπάνες, ενώ οι αυξήσεις φόρων λειτουργούν ως εξοικονομήσεις.
Για την τήρηση των συμφωνημένων στόχων, εισάγεται ο «Λογαριασμός Ελέγχου», ο οποίος παρακολουθεί σε ετήσια βάση τις αποκλίσεις από την προκαθορισμένη πορεία. Εάν οι αποκλίσεις υπερβούν συγκεκριμένα όρια και δεν αιτιολογούνται από έκτακτες συνθήκες, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορεί να ενεργοποιήσει διορθωτικές διαδικασίες.
Νέα λογική παροχών και ελληνική πορεία
Το σημείωμα του Γραφείου Προϋπολογισμού υπογραμμίζει ότι το νέο πλαίσιο αλλάζει ριζικά και τη λογική των παροχών. Η υπέρβαση των στόχων για τα πρωτογενή πλεονάσματα δεν δημιουργεί πλέον αυτόματα δημοσιονομικό χώρο για φοροελαφρύνσεις ή αυξήσεις δαπανών. Αντιθέτως, η υπεραπόδοση κατευθύνεται στη μείωση του χρέους και στη δημιουργία αποθεμάτων ασφαλείας για περιόδους οικονομικής επιβράδυνσης.
Ο πρόσθετος δημοσιονομικός χώρος μπορεί να προκύψει μόνο από μόνιμα μέτρα στο σκέλος των εσόδων. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται και οι μόνιμες φοροελαφρύνσεις που ανακοινώθηκαν στη ΔΕΘ, οι οποίες χρηματοδοτήθηκαν από ενεργητικά μέτρα πολιτικής στα έσοδα και από την αρχική υποεκτέλεση των καθαρών δαπανών.
Για την Ελλάδα, η πορεία των καθαρών δαπανών την περίοδο 2024-2026 κρίνεται συνολικά συμβατή με τις ευρωπαϊκές συστάσεις, επιβεβαιώνοντας ότι η χώρα κινείται εντός των νέων, αυστηρότερων αλλά σαφέστερων κανόνων του ευρωπαϊκού δημοσιονομικού παιχνιδιού.