Ο καθρέφτης

Ιστορικά στην Ελλάδα, και τα τελευταία χρόνια ακόμη περισσότερο, έχουμε μάθει να εθελοτυφλούμε απέναντι στις αιτίες των μεγάλων προβλημάτων μας. Έχουμε σκάνδαλα διασπάθισης δημοσίου χρήματος ή καταπάτησης των θεσμών, μεγάλες καθυστερήσεις υλοποίησης απαραίτητων έργων, δυστυχήματα που «δεν έπρεπε να συμβούν», φυσικά φαινόμενα με ασύμμετρα καταστροφικές συνέπειες λόγω ανεπάρκειας υποδομών.
Κάθε φορά όταν μας συμβαίνει κάτι κακό αρκούμαστε σε μια εξήγηση που απλώς περιγράφει το σύμπτωμα των προβλημάτων μας, δηλαδή, αποδίδουμε τα δυσάρεστα γεγονότα σε «ανικανότητα», «κακή οργάνωση», «διαφθορά». Όμως τα συμπτώματα επαναλαμβάνονται σε όλους τους τομείς, και η κατάσταση συνεχώς επιδεινώνεται.
Υπάρχει ένα αόρατο νήμα που συνδέει τις καταστροφές που μας συμβαίνουν: ένα πλέγμα από άτυπα δίκτυα σχέσεων κυριαρχεί στον τρόπο οργάνωσης της ελληνικής κοινωνίας, δίκτυα που τελικά μετράνε περισσότερο από τους νόμους και τους θεσμούς και τελικά υπονομεύουν την πορεία της χώρας και διαβρώνουν την ίδια τη δημοκρατία μας. Το ονομάζουμε «πελατειασμό» , «ρουσφέτι», και στην πράξη υπάρχει σιωπηρή εθνική συναίνεση για αυτό.
Εδώ βρίσκεται η αιτία των δεινών, η αιτία που αξίζει να δει η χώρα μας κοιτάζοντας τον εαυτό της στον καθρέφτη. Το ρουσφέτι δαιμονοποιείται δημόσια, αλλά χρησιμοποιείται ιδιωτικά, όχι κατ’ ανάγκην από υποκρισία. Συχνά χρησιμοποιείται γιατί μοιάζει με «ασφάλεια» εκεί που το κράτος δεν είναι αρκετά προβλέψιμο: όταν μια διαδικασία καθυστερεί χωρίς εξήγηση, όταν η πρόσβαση σε μια υπηρεσία μοιάζει με λαβύρινθο, όταν το να γίνει το αυτονόητο που περιμένει ενας πολίτης από το κράτος μοιάζει προνόμιο. Σε τέτοιες στιγμές, το τηλεφώνημα δεν εμφανίζεται ως παραβίαση του κανόνα, αλλά ως υποκατάστατο ενός κανόνα που δεν λειτουργεί αποτελεσματικά: ένας τρόπος να κερδίσει κανείς χρόνο και να αποφύγει τα χειρότερα.
Υπάρχει και κάτι ακόμη, πιο ανθρώπινο. Για τους συμπολίτες μας που τα βγάζουν δύσκολα πέρα, η πιθανότητα «ο δικός τους βουλευτής», ο άνθρωπος που κατάγεται από το χωριό ή την περιοχή τους, να βρεθεί σε θέση επιρροής, γίνεται προσδοκία σωτηρίας. Μπορεί να είσαι άνεργος και να ελπίζεις σε μια δουλειά, το ρουσφέτι τότε σου μοιάζει με κοινωνικό «ανελκυστήρα». Μπορεί να έχεις ένα επείγον πρόβλημα και να πρέπει να το λύσεις γρήγορα. Μπορεί να νιώθεις ότι χωρίς την αναγκαία μεσολάβηση του βουλευτή «σου» στον κρατικό μηχανισμό θα μείνεις πίσω, θα χάσεις την όποια ευκαιρία.
Κι εδώ προστίθεται το δεύτερο, πολύ σημαντικό, αλλά συχνά παραγνωρισμένο στοιχείο: τα οικογενειακά πελατειακά δίκτυα. Στην ιστορία της χώρας μας, πριν ακόμη από την εποχή της ίδρυσης του ελληνικού κράτους, η οικογένεια υπήρξε το βασικό δίχτυ ασφαλείας. Είναι φυσικό αυτή η πρακτική να μεταφέρεται και στη σχέση με την εξουσία. Να ζητάς προστασία από ανθρώπους και δεσμούς, όχι από θεσμούς και διαδικασίες. Είναι κοινωνική συνήθεια που πατά πάνω στην ανάγκη του «δικού μας» να φροντίσει «τους δικούς του». Το ρουσφέτι γίνεται έτσι η βασική περιγραφή της δουλειάς του βουλευτή, το μέτρο της αποτελεσματικότητας του.
Το κόστος αυτού του άτυπου μηχανισμού συσσωρεύεται αργά, αλλά η διάβρωση που προκαλεί κάνει τη δουλειά της αθόρυβα και αργά ή γρήγορα έχει άσχημα αποτελέσματα. Όσο περισσότερο οι πολίτες βασίζονται στην εξαίρεση, τόσο λιγότερη εμπιστοσύνη έχουν στους κανόνες και τους θεσμούς, έτσι η προσκόλληση στο ρουσφέτι συνεχώς ανανεώνεται και ενισχύεται. Αλλά και η κρατική διοίκηση δεν έχει συνέχεια και μνήμη (αφού τελικά αυτό που θα μετρήσει θα είναι μια άτυπη εντολή).
Η ευθύνη διαχέεται. Υπάρχει φόβος να μπει υπογραφή, το «να δούμε» κυριαρχεί, οι αποφάσεις μετατίθενται μέχρι να υπάρξει κάλυψη, και ο προσανατολισμός δεν είναι στο αποτέλεσμα αλλά στο πώς θα ευνοηθεί αυτός που πρέπει. Και όταν η πραγματικότητα εκδικείται με μια κατάρρευση, μια τραγωδία ή ένα σκάνδαλο, το σοκ είναι μεγάλο, αλλά η διαδρομή ήταν προβλέψιμη.
Το ίδιο μοτίβο κρατά και την οικονομία καθηλωμένη σε σχέση με τις δυνατότητες μας. Οι Έλληνες δεν είναι εξ’ ορισμού «διεφθαρμένοι», «ανίκανοι», ή «ανοργάνωτοι». Δεν λείπουν οι ικανότητες ούτε οι ιδέες. Λείπει η εμπιστοσύνη στους θεσμούς και στο κράτος, και περισσεύει η πίστη στο βύσμα, στο ρουσφέτι και στη διαμεσολάβηση. Έτσι, ο πελατειασμός δημιουργεί ασφυξία και το ταλέντο μεταναστεύει, ψάχνει αλλού χώρο να αναπνεύσει ή όταν μένει στην Ελλάδα, αποφεύγει το Δημόσιο, δεν ασχολείται με τα κοινά και ψάχνει την ατομική λύση κάτω από τα ραντάρ των πανίσχυρων δικτύων.
Δεν θα αλλάξουμε ως χώρα αν αντιμετωπίσουμε μόνο το σύμπτωμα, αν μόνο διώξουμε τον διεφθαρμένο ή τον ανίκανο πολιτικό που βρέθηκε στη θέση του λόγω βύσματος ή νεποτισμού για να τον αντικαταστήσουμε με έναν άλλο που εκπροσωπεί ένα άλλο αντίστοιχο δίκτυο. Το φαινόμενο έχει βάθος και επιβιώνει επειδή έχουμε πειστεί από τους επικεφαλής των πελατειακών δικτύων ότι αυτή η κατάσταση δεν αλλάζει και πρέπει να βρούμε τον τρόπο να προσαρμοστούμε σε αυτήν.
Όπως είχε πει κάποτε ένας πρωθυπουργός μας μετά από ένα μεγάλο δυστύχημα με πολλά θύματα: «Αυτή είναι η Ελλάδα». Αυτή η διάσημη μοιρολατρική φράση όμως δεν είναι διαπίστωση, είναι πολιτική θέση. Σημαίνει ότι αυτό είναι το status quo και αν θέλει κανείς να πετύχει πολιτικά πρέπει να υποταχτεί.
Υπάρχει όμως και η επιλογή να μην υποταχτούμε στη δήθεν μοίρα της Ελλάδας, που στην πραγματικότητα είναι ιστορικό αποτέλεσμα διαδοχικών πολιτικών επιλογών μας, την έχουμε φτιάξει εμείς οι ίδιοι. Ο καθρέφτης δεν δείχνει μόνο μια κοινωνική συμφωνία χαμηλών προσδοκιών για τη χώρα μας.
Αν κοιτάξουμε καλά στα μάτια το είδωλο μας μέσα σε αυτόν τον καθρέφτη ίσως δούμε το μεγάλο ελληνικό πολιτικό πρόβλημα που απαιτεί ρήξη. Ίσως δούμε στα μάτια του ειδώλου μας την πίστη ότι μόνο αν σπάσει αυτή η συμφωνία της μιζέριας, η Ελλάδα θα βγει από τους ατέρμονους φαύλους κύκλους της, οι δημιουργικές κοινωνικές δυνάμεις θα απελευθερωθούν, οι αδύναμοι θα προστατευθούν πραγματικά, η ανάπτυξη θα γίνει συμπεριληπτική και η χώρα θα μπορέσει να πάει επιτέλους μπροστά.
Ο καθρέφτης μάς καλεί να τον σπάσουμε, μαζί.