Μετρητά και τραπεζικές καταθέσεις: Τι δέχεται η εφορία και πότε φορολογεί τα ποσά ως εισόδημα

Μια ενδιαφέρουσα απόφαση της Διεύθυνσης Επίλυσης Διαφορών (ΔΕΔ) φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο η φορολογική διοίκηση αντιμετωπίζει τις αδικαιολόγητες τραπεζικές πιστώσεις και τις αγορές ακινήτων που πραγματοποιούνται με μετρητά. Η υπόθεση αφορά φορολογούμενη, η οποία προσέφυγε κατά των πράξεων διορθωτικού προσδιορισμού φόρου εισοδήματος που εξέδωσε ο φορολογικός έλεγχος, αμφισβητώντας τόσο τα ευρήματα όσο και τον τρόπο με τον οποίο υπολογίστηκε η προσαύξηση της περιουσίας της.
Η υπόθεση ξεκίνησε όταν οι ελεγκτές της ΑΑΔΕ προχώρησαν σε επεξεργασία των κινήσεων των τραπεζικών λογαριασμών της μέσω του Συστήματος Μητρώου Τραπεζικών Λογαριασμών και Λογαριασμών Πληρωμών. Από τον έλεγχο διαπιστώθηκαν σημαντικές πιστώσεις στους λογαριασμούς της, για τις οποίες δεν προέκυπτε η πηγή ή η αιτία προέλευσής τους. Παράλληλα, διαπιστώθηκε ότι κατά τις ίδιες χρήσεις είχε αποκτήσει ακίνητα καταβάλλοντας το τίμημα με μετρητά και όχι μέσω τραπεζικών συναλλαγών. Τα δύο αυτά στοιχεία αποτέλεσαν τη βάση για τον καταλογισμό πρόσθετου φορολογητέου εισοδήματος από άγνωστη πηγή.
Η φορολογούμενη κλήθηκε να εξηγήσει τόσο τις τραπεζικές πιστώσεις όσο και τον τρόπο χρηματοδότησης των αγορών ακινήτων. Στα υπομνήματα που υπέβαλε κατά τη διάρκεια του ελέγχου αιτιολόγησε μέρος των τραπεζικών καταθέσεων, ενώ για την αγορά των ακινήτων επικαλέστηκε ανάλωση κεφαλαίου προηγούμενων ετών, υποστηρίζοντας ότι διέθετε αποταμιεύσεις οι οποίες είχαν σχηματιστεί από ήδη φορολογημένα εισοδήματα.
Τι δέχθηκε η εφορία
Ωστόσο, ο φορολογικός έλεγχος δεν αποδέχθηκε πλήρως τους ισχυρισμούς της. Σύμφωνα με την έκθεση ελέγχου, έγινε επανυπολογισμός του ποσού της ανάλωσης κεφαλαίου που μπορούσε να αναγνωριστεί, αλλά το διαθέσιμο κεφάλαιο κρίθηκε ότι δεν επαρκούσε για να καλύψει το σύνολο των χρημάτων που απαιτήθηκαν για τις αγορές των ακινήτων με μετρητά. Ως αποτέλεσμα, η διαφορά θεωρήθηκε αδικαιολόγητη προσαύξηση περιουσίας και φορολογήθηκε ως εισόδημα άγνωστης προέλευσης.
Στην ενδικοφανή προσφυγή της η φορολογούμενη υποστήριξε ότι ο έλεγχος είχε υπολογίσει λανθασμένα τις δαπάνες που αφαιρέθηκαν κατά την ανάλωση κεφαλαίου, γεγονός που περιόρισε τεχνητά το διαθέσιμο ποσό που μπορούσε να επικαλεστεί. Επιπλέον, υποστήριξε ότι δεν λήφθηκε υπόψη το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα του συζύγου της κατά προηγούμενα φορολογικά έτη, το οποίο -κατά την άποψή της- θα έπρεπε να συνυπολογιστεί στον προσδιορισμό του διαθέσιμου οικογενειακού κεφαλαίου. Παράλληλα, αμφισβήτησε τον χαρακτηρισμό ποσού που αφορούσε απόδοση μισθωμάτων ως άτυπης δωρεάς από τον πατέρα της.
Η Διεύθυνση Επίλυσης Διαφορών εξέτασε αναλυτικά τους ισχυρισμούς και τα στοιχεία του φακέλου. Από την απόφαση προκύπτει ότι δεν έκανε δεκτή τη θέση της φορολογούμενης στο σύνολό της, αλλά ούτε και υιοθέτησε πλήρως τα συμπεράσματα του αρχικού ελέγχου. Αντίθετα, προχώρησε σε επανεκτίμηση των πραγματικών δεδομένων και αποδέχθηκε ότι ορισμένα από τα στοιχεία που είχε προσκομίσει έπρεπε να ληφθούν υπόψη. Για τον λόγο αυτό η προσφυγή έγινε μερικώς δεκτή και οι αρχικοί καταλογισμοί τροποποιήθηκαν. Παρά τη μερική δικαίωση της φορολογούμενης, η ΔΕΔ κατέληξε ότι εξακολουθούσε να υπάρχει σημαντικό ποσό το οποίο δεν μπορούσε να δικαιολογηθεί ούτε από τα δηλωθέντα εισοδήματα ούτε από την ανάλωση κεφαλαίου προηγούμενων ετών. Ειδικά ως προς τις αγορές ακινήτων, κρίθηκε ότι οι διαθέσιμοι οικονομικοί πόροι που αποδείχθηκαν δεν ήταν αρκετοί για να καλύψουν το σύνολο της αξίας που καταβλήθηκε με μετρητά, με αποτέλεσμα το υπόλοιπο ποσό να εξακολουθήσει να αντιμετωπίζεται ως εισόδημα άγνωστης πηγής.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το σκεπτικό της απόφασης, καθώς η ΔΕΔ υπενθυμίζει τις βασικές αρχές που διέπουν τις υποθέσεις προσαύξησης περιουσίας. Όπως επισημαίνεται, όταν διαπιστώνονται τραπεζικές πιστώσεις ή άλλα περιουσιακά στοιχεία των οποίων η προέλευση δεν είναι εμφανής, ο φορολογούμενος έχει τη δυνατότητα να αποδείξει ότι τα χρήματα προέρχονται από νόμιμη και ήδη φορολογημένη πηγή ή ότι απαλλάσσονται από τον φόρο. Αν αυτό δεν αποδειχθεί με επαρκή στοιχεία, η φορολογική διοίκηση μπορεί να θεωρήσει τα ποσά ως προσαύξηση περιουσίας άγνωστης προέλευσης και να τα φορολογήσει ως εισόδημα από επιχειρηματική δραστηριότητα.
Η απόφαση επικαλείται επίσης πάγια νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας, σύμφωνα με την οποία ο φορολογούμενος είναι εκείνος που γνωρίζει την πραγματική αιτία εισροής μεγάλων χρηματικών ποσών στους τραπεζικούς του λογαριασμούς και, κατά συνέπεια, οφείλει να συνεργαστεί με τις φορολογικές αρχές και να προσκομίσει τα αναγκαία στοιχεία που τεκμηριώνουν την προέλευσή τους. Η αδυναμία επαρκούς αιτιολόγησης δεν συνεπάγεται αυτόματα φοροδιαφυγή, αποτελεί όμως ισχυρή ένδειξη που μπορεί να οδηγήσει στον καταλογισμό φόρων. Τέλος, η ΔΕΔ επισημαίνει ότι οι αναλήψεις και οι επανακαταθέσεις χρημάτων δεν αποτελούν από μόνες τους φορολογητέο εισόδημα. Ο έλεγχος, όμως, εξετάζει εάν τα χρήματα που αναλήφθηκαν είχαν ήδη χρησιμοποιηθεί για την αγορά περιουσιακών στοιχείων ή για άλλες σημαντικές δαπάνες. Εάν διαπιστωθεί ότι τα ποσά αυτά έχουν ήδη δαπανηθεί, τότε δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν εκ νέου για να δικαιολογήσουν μεταγενέστερες τραπεζικές καταθέσεις.