ΦΠΑ: Πρόοδος στη συμμόρφωση, αλλά οι φοροαπαλλαγές κρατούν χαμηλά τα έσοδα του κράτους

Σημαντική πρόοδος έχει καταγραφεί τα τελευταία χρόνια στη μείωση του λεγόμενου κενού ΦΠΑ στην Ελλάδα, δηλαδή της διαφοράς μεταξύ των δυνητικών εσόδων και των ποσών που τελικά εισπράττει το Δημόσιο. Από επίπεδα που προσέγγιζαν το 29% το 2017, το κενό εκτιμάται ότι υποχώρησε σε μονοψήφιο ποσοστό το 2025, εξέλιξη που αποτυπώνει τη βελτίωση στη φορολογική συμμόρφωση και στους μηχανισμούς ελέγχου. Ωστόσο, παρά τη σαφή αυτή πρόοδο, η χώρα εξακολουθεί να καταγράφει χαμηλότερη αποτελεσματικότητα είσπραξης ΦΠΑ σε σύγκριση με τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Όπως επισημαίνει το ΙΟΒΕ σε ειδικό κεφάλαιο της τριμηνιαίας έκθεσής του για την ελληνική οικονομία, οι απώλειες εσόδων δεν συνδέονται πλέον τόσο με τη συστηματική φοροδιαφυγή όσο με τις ίδιες τις αποφάσεις οικονομικής πολιτικής. Οι εκτεταμένες εξαιρέσεις και οι μειωμένοι συντελεστές ΦΠΑ περιορίζουν σημαντικά τα πραγματικά έσοδα σε σχέση με τα δυνητικά, δημιουργώντας ένα διευρυμένο «κενό πολιτικής».
Οι παρεμβάσεις αυτές έχουν συνήθως κοινωνικό ή αναπτυξιακό χαρακτήρα. Μειωμένοι συντελεστές εφαρμόζονται για την προστασία ευάλωτων ομάδων, για τη στήριξη ακριτικών περιοχών ή για την ενίσχυση της κατανάλωσης συγκεκριμένων αγαθών, όπως τα βιβλία και ο πολιτισμός. Παρά τις θετικές τους προθέσεις, τα μέτρα αυτά συνεπάγονται αυξανόμενο δημοσιονομικό κόστος και περιορίζουν τη φορολογική βάση.
Αντίθετα, στο σκέλος της συμμόρφωσης η εικόνα είναι σαφώς βελτιωμένη. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΙΟΒΕ, το κενό συμμόρφωσης ΦΠΑ μειώθηκε κατά 12,6 ποσοστιαίες μονάδες το 2023 σε σχέση με το 2019, καταγράφοντας τη μεγαλύτερη βελτίωση μεταξύ όλων των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η εξέλιξη αυτή συνδέεται άμεσα με τη διεύρυνση των ηλεκτρονικών συναλλαγών και τη μείωση της χρήσης μετρητών.
Η αύξηση των ηλεκτρονικών πληρωμών και του ηλεκτρονικού εμπορίου έχει αποδειχθεί καθοριστική. Οι διαδικτυακές πωλήσεις σχεδόν διπλασιάστηκαν μέσα σε τέσσερα χρόνια, από 3,8% του συνόλου των πωλήσεων των επιχειρήσεων το 2018 σε 6,9% το 2022, διευκολύνοντας τους φορολογικούς ελέγχους και περιορίζοντας τα περιθώρια απόκρυψης συναλλαγών.
Παρά ταύτα, όταν συνυπολογιστεί και το κενό πολιτικής, η συνολική εικόνα παραμένει προβληματική. Η αξία των φοροαπαλλαγών ως ποσοστό των συνολικών φορολογικών εσόδων αυξήθηκε στο 34,2% το 2024 από 19,3% το 2019, εξέλιξη στην οποία συνέβαλαν και τα μέτρα στήριξης της περιόδου της ενεργειακής κρίσης. Το αποτέλεσμα είναι ένα πιο σύνθετο και λιγότερο διαφανές φορολογικό σύστημα, με περιορισμένες δυνατότητες ενίσχυσης των εσόδων.
Με βάση τον δείκτη αποτελεσματικότητας είσπραξης ΦΠΑ, η Ελλάδα κατατάσσεται τρίτη από το τέλος στην Ευρωπαϊκή Ένωση για το 2024. Το ΙΟΒΕ τονίζει ότι απαιτούνται πρόσθετες παρεμβάσεις, με έμφαση στην περαιτέρω προώθηση των ηλεκτρονικών πληρωμών σε στοχευμένους κλάδους και στην αξιοποίηση νέων τεχνολογιών από τη φορολογική διοίκηση, ώστε να επιτευχθεί ουσιαστική σύγκλιση με την υπόλοιπη Ευρώπη.