Το σχέδιο του Μαξίμου για τον δύσκολο χειμώνα: Ανάσες στην κοινωνία χωρίς δημοσιονομικό ρίσκο

Δεν είναι μόνο η τιμή του πετρελαίου ή το κόστος του ηλεκτρικού ρεύματος που προκαλούν «πονοκεφάλους» στον πρωθυπουργό και τα αρμόδια στελέχη του Μεγάρου Μαξίμου και των αρμόδιων υπουργείων. Κυρίως είναι ότι η ενεργειακή κρίση συναντά μια νέα κρίση εμπιστοσύνης στις αγορές ομολόγων, την ώρα που οι ευρωπαϊκές οικονομίες δυσκολεύονται να διατηρήσουν τους ρυθμούς ανάπτυξής τους.
Εάν οι ανατιμήσεις επιμείνουν, η πίεση θα μεταφερθεί από τα καύσιμα στις μεταφορές, στα τρόφιμα και στο κόστος λειτουργίας των επιχειρήσεων, ενώ αν ταυτόχρονα ακριβύνει ο δανεισμός, οι κυβερνήσεις θα έχουν λιγότερα διαθέσιμα μέσα για να ανακουφίσουν τους πολίτες. Αυτή είναι η σύνθετη πραγματικότητα που επιχειρεί να διαχειριστεί η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη. Η αναταραχή στη Γαλλία, όπου οι αποδόσεις των κρατικών ομολόγων αυξήθηκαν απότομα, υπενθυμίζει ότι οι δημοσιονομικοί κίνδυνοι δεν αφορούν πλέον μόνο στις παραδοσιακά ευάλωτες οικονομίες της Ευρώπης.
Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προειδοποιεί ότι η νέα ενεργειακή επιβάρυνση απαιτεί προσεκτικά σχεδιασμένες παρεμβάσεις, καθώς ο δημοσιονομικός χώρος έχει περιοριστεί και το κόστος δανεισμού έχει αυξηθεί. Το Μέγαρο Μαξίμου διαβάζει τις εξελίξεις μέσα από μια βασική παραδοχή: η κυβέρνηση πρέπει να στηρίξει την κοινωνία, χωρίς να διακινδυνεύσει τη δημοσιονομική σταθερότητα που έχει αποκατασταθεί τα προηγούμενα χρόνια. Ο πρωθυπουργός το διατύπωσε ρητά στη συνεδρίαση του Υπουργικού Συμβουλίου στις 30 Σεπτεμβρίου, ανακοινώνοντας ότι οι παρεμβάσεις θα επανεξετάζονται ανά δεκαπενθήμερο, ανάλογα με την πορεία των τιμών και τις διαθέσιμες δυνατότητες.
Η επιλογή της κυβέρνησης είναι να αποφύγει, τουλάχιστον σε αυτή τη φάση, μια γενικευμένη και μακράς διάρκειας επιδότηση που θα επιβάρυνε σημαντικά τον προϋπολογισμό. Αντί γι’ αυτό, προκρίνει παρεμβάσεις συγκεκριμένης διάρκειας, με προτεραιότητα στα νοικοκυριά που πιέζονται περισσότερο και στις επιχειρήσεις των οποίων το κόστος μεταφέρεται σε ολόκληρη την αγορά. Στο άμεσο πεδίο βρίσκονται τα καύσιμα και η θέρμανση. Η επιδότηση του πετρελαίου κίνησης αυξήθηκε προσωρινά στα 15 λεπτά ανά λίτρο για το πρώτο δεκαπενθήμερο του Οκτωβρίου, με τη συμμετοχή και των διυλιστηρίων.
Για το πετρέλαιο θέρμανσης, ο πρωθυπουργός είχε προαναγγείλει συνδυαστική ενίσχυση και αύξηση του επιδόματος θέρμανσης, με διαφοροποίηση ανάλογα με το εισόδημα και τις γεωγραφικές ανάγκες. Η τελική παρέμβαση συνδέεται με τις τιμές που θα διαμορφωθούν κοντά στην έναρξη της περιόδου διάθεσης.
Στην ίδια λογική εντάσσεται η προσπάθεια να περιοριστεί η μεταφορά των ανατιμήσεων στα βασικά αγαθά. Εδώ εξετάζονται αυστηρότεροι έλεγχοι της αγοράς και ειδικό εορταστικό καλάθι ενόψει Χριστουγέννων. Η στόχευση είναι διπλή: να περιοριστούν φαινόμενα αδικαιολόγητων αυξήσεων και να προστατευθούν τα χαμηλά και μεσαία εισοδήματα, που διαθέτουν μεγαλύτερο μέρος των αποδοχών τους για τις καθημερινές ανάγκες.
Παράλληλα, η κυβέρνηση επιχειρεί να αντιμετωπίσει τις συνέπειες της κρίσης στη ρευστότητα των μικρομεσαίων επιχειρήσεων και των νοικοκυριών. Η επέκταση της ρύθμισης οφειλών σε έως 120 δόσεις και οι παρεμβάσεις για τη λειτουργία των servicers αποτελούν μέρος αυτής της προσπάθειας. Το σκεπτικό είναι ότι η ακρίβεια δεν δημιουργεί μόνο πρόβλημα αγοραστικής δύναμης, αλλά δυσκολεύει και την εξυπηρέτηση ήδη συσσωρευμένων υποχρεώσεων.
Το δεύτερο μέτωπο βρίσκεται στις Βρυξέλλες. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρόσθετη ευελιξία για προσωρινά μέτρα στήριξης των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων. Ειδικότερα, υποστήριξε ότι θα πρέπει να εξεταστεί η δυνατότητα αξιοποίησης πρόσθετων φορολογικών εσόδων που προκύπτουν από την ενεργειακή ακρίβεια, ώστε να επιστρέφουν στην κοινωνία μέσω στοχευμένων παρεμβάσεων, χωρίς να αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο όπως οι μόνιμες δαπάνες. Η Αθήνα επιδιώκει έτσι να μεταφέρει μέρος της προσπάθειας άμβλυνσης των δυσμενών επιπτώσεων που προκαλούν οι απανωτές κρίσεις, στο ευρωπαϊκό επίπεδο.
Το βασικό επιχείρημα της Αθήνας είναι ότι μια κρίση που προκαλείται από διεθνείς παράγοντες δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά με εθνικούς πόρους, ιδιαίτερα όταν οι κυβερνήσεις δεσμεύονται από αυστηρά όρια δαπανών. Η Σύνοδος Κορυφής της 15ης και 16ης Οκτωβρίου αποκτά, επομένως, ιδιαίτερη σημασία. Οι ηγέτες θα συζητήσουν στοχευμένα και προσωρινά μέτρα για την ανακούφιση πολιτών και επιχειρήσεων από το υψηλό ενεργειακό κόστος. Το ζητούμενο για την Αθήνα είναι να διαμορφωθεί μια κοινή ευρωπαϊκή απάντηση που θα επιτρέπει μεγαλύτερη στήριξη χωρίς να ανοίγει νέο κύκλο ανεξέλεγκτου δανεισμού.
Πίσω από αυτές τις επιμέρους κινήσεις βρίσκεται μια ευρύτερη πολιτική επιλογή. Η κυβέρνηση θέλει να αποτρέψει τη μετατροπή της οικονομικής πίεσης σε γενικευμένη κοινωνική δυσαρέσκεια, διατηρώντας παράλληλα τη δυνατότητα να συνεχίσει τις μειώσεις φόρων και τις ενισχύσεις εισοδημάτων που έχουν ήδη ανακοινωθεί. Η κατεύθυνση αυτή αποτυπώνεται και στο πακέτο της ΔΕΘ, το οποίο περιλαμβάνει μέτρα για εργαζομένους, συνταξιούχους, οικογένειες και επιχειρήσεις.
Η δυσκολία είναι ότι οι δύο στόχοι δεν συμβαδίζουν πάντα. Η διεύρυνση των επιδοτήσεων προσφέρει άμεση ανακούφιση, αλλά περιορίζει τα δημοσιονομικά περιθώρια. Η αυστηρή προσήλωση στους κανόνες προστατεύει την αξιοπιστία της χώρας, αλλά μπορεί να αφήσει νοικοκυριά και επιχειρήσεις εκτεθειμένα σε μια παρατεταμένη κρίση. Το Μαξίμου επιχειρεί να κινηθεί ανάμεσα σε αυτούς τους κινδύνους, με περιοδική αξιολόγηση των μέτρων, στοχευμένες παρεμβάσεις και διεκδίκηση της ευρωπαϊκής συνδρομής. Η στρατηγική αυτή θα κριθεί από την εξέλιξη των τιμών, την έκταση της επιβράδυνσης και το κατά πόσο θα υπάρξει τελικά ευρωπαϊκό περιθώριο για πρόσθετη στήριξη.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η κυβέρνηση προετοιμάζεται για μια παρατεταμένη περίοδο αβεβαιότητας και όχι για ένα σύντομο διάστημα ακρίβειας. Θέλει να διατηρήσει τη δυνατότητα παρέμβασης και τους επόμενους μήνες, χωρίς να εξαντλήσει από τώρα τα διαθέσιμα μέσα. Σε μια Ευρώπη όπου το ακριβό χρήμα επιστρέφει και οι αγορές επανεξετάζουν τη δημοσιονομική αξιοπιστία ακόμη και μεγάλων οικονομιών, το στοίχημα της Αθήνας είναι να απορροφήσει όσο γίνεται περισσότερους κραδασμούς, χωρίς να μετατρέψει την αντιμετώπιση της σημερινής κρίσης σε πρόβλημα για την επόμενη ημέρα.