Αιγαίο: Τέλος τα «ήρεμα νερά»- Επιστρέφει η ένταση

Οι αλλεπάλληλες παραβάσεις του FIR Αθηνών και οι παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου χώρου από τουρκικά μαχητικά αεροσκάφη κατά τις τελευταίες 48 ώρες, σε συνδυασμό με την ολοένα και πιο επιθετική ρητορική που αναπτύσσεται στα τουρκικά μέσα ενημέρωσης και σε κύκλους του τουρκικού κατεστημένου, δείχνουν ότι η περίοδος των λεγόμενων «ήρεμων νερών» μάλλον έχει κλείσει οριστικά τον κύκλο της.
Τουρκικά F-16 πραγματοποίησαν χθες και προχθές νέες παραβάσεις και παραβιάσεις στο Αιγαίο, με ορισμένα εξ αυτών να είναι οπλισμένα, επαναφέροντας εικόνες που είχαν περιοριστεί αισθητά το προηγούμενο διάστημα. Παράλληλα, τμήμα του τουρκικού Τύπου επανέρχεται σε σενάρια σύγκρουσης, με δημοσιεύματα που κάνουν λόγο ακόμη και για πιθανό «θερμό επεισόδιο» στο Αιγαίο μέσα στους επόμενους μήνες. Το γεγονός ότι τέτοιες διατυπώσεις επανέρχονται στο δημόσιο πεδίο στην Τουρκία δεν είναι, όπως εύλογα αντιλαμβάνεται καθένας, αποσυνδεδεμένο από τις ευρύτερες στρατηγικές επιδιώξεις της Άγκυρας.
Η τουρκική νευρικότητα
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η σημερινή τουρκική δυσφορία δεν αφορά μόνο στις επιμέρους κινήσεις της Ελλάδας. Αφορά κυρίως στο συνολικό γεωπολιτικό περιβάλλον που έχει διαμορφωθεί τα τελευταία χρόνια στην Ανατολική Μεσόγειο και στα Βαλκάνια. Η Άγκυρα διαπιστώνει ότι η περίοδος σχετικής αποκλιμάκωσης δεν οδήγησε σε «πάγωμα» των ελληνικών πρωτοβουλιών, αλλά, αντιθέτως, έδωσε στην Αθήνα χρόνο και πολιτικό χώρο ώστε να ενισχύσει σημαντικά τη διεθνή της θέση.
Στο διάστημα αυτό, η Ελλάδα προχώρησε σε μια σειρά στρατηγικών κινήσεων που αλλάζουν σταδιακά τους συσχετισμούς ισχύος στην περιοχή. Η αμυντική συνεργασία με τη Γαλλία εμβαθύνθηκε, οι σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες απέκτησαν σαφέστερο στρατηγικό χαρακτήρα, ενώ η ανάπτυξη του κάθετου ενεργειακού διαδρόμου από την Αλεξανδρούπολη προς τα Βαλκάνια και την Κεντρική Ευρώπη αναβάθμισε θεαματικά τη γεωοικονομική σημασία της Ελλάδας.
Η Αλεξανδρούπολη, ειδικότερα, μετατράπηκε από μια περιφερειακή πόλη της Θράκης σε κρίσιμο κόμβο μεταφοράς ενέργειας, στρατιωτικού υλικού και εμπορικών ροών. Για την Τουρκία, αυτή η εξέλιξη δεν έχει μόνο δυσμενείς οικονομικές συνέπειες, αλλά και βαθιά γεωπολιτικές, διότι δημιουργεί μια εναλλακτική αρχιτεκτονική μεταφορών και ενεργειακής ασφάλειας που μειώνει τη στρατηγική αποκλειστικότητα την οποία, επί δεκαετίες, επιδίωκε να έχει η Άγκυρα ως «αναγκαία γέφυρα» μεταξύ Ανατολής και Δύσης.
Αντίστοιχα, οι τριμερείς συνεργασίες Ελλάδας - Κύπρου - Ισραήλ, αλλά και οι στενότερες σχέσεις της Αθήνας με την Αίγυπτο και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, έχουν δημιουργήσει ένα πλέγμα συμμαχιών που περιορίζει σημαντικά τα περιθώρια μονομερών τουρκικών κινήσεων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Σε αυτό ακριβώς το σημείο εντοπίζεται και η βαθύτερη αιτία της τουρκικής νευρικότητας. Η Άγκυρα βλέπει ότι στρατηγικές επιλογές όπως το τουρκολιβυκό μνημόνιο, που σχεδιάστηκαν ώστε να επιβάλουν νέα τετελεσμένα στην ευρύτερη περιοχή, δεν απέδωσαν τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Αντί να απομονωθεί η Ελλάδα, απομονώθηκε, σε σημαντικό βαθμό, η ίδια η Τουρκία από κρίσιμες περιφερειακές συνεργασίες.
Αλλαγή ισορροπιών στο στρατιωτικό πεδίο
Ταυτόχρονα, η ενίσχυση των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων δημιουργεί νέα δεδομένα και στο στρατιωτικό επίπεδο. Η απόκτηση των μαχητικών Rafale και των φρεγατών Belharra, η προοπτική ένταξης των F-35 στο οπλοστάσιο της Ελλάδας, αλλά και η συνολική αναβάθμιση των δυνατοτήτων αποτροπής της χώρας, έχουν μεταβάλει αισθητά την εικόνα ισορροπίας στο Αιγαίο. Η Ελλάδα επιχειρεί πλέον να περάσει από τη λογική της διαχείρισης κρίσεων στη λογική της αποτρεπτικής υπεροχής σε κρίσιμους τομείς.
Αυτό δεν σημαίνει, βεβαίως, ότι η Τουρκία παύει να αποτελεί μια μεγάλη περιφερειακή δύναμη με σημαντικές στρατιωτικές δυνατότητες. Ούτε ότι οι ελληνοτουρκικές σχέσεις οδηγούνται νομοτελειακά σε σύγκρουση. Ωστόσο, η ένταση που επανεμφανίζεται καταδεικνύει ότι η περίοδος σχετικής ηρεμίας δεν είχε ως αποτέλεσμα τη γεφύρωση των στρατηγικών διαφορών μεταξύ των δύο χωρών.
Αντιθέτως, σε αρκετές περιπτώσεις, οι διαφορές αυτές φαίνεται να βαθαίνουν. Η Τουρκία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο μέσα από μια αναθεωρητική λογική, θεωρώντας ότι η ισχύς και η πίεση μπορούν να ανατρέψουν ισορροπίες που έχουν διαμορφωθεί από το διεθνές δίκαιο και τις διεθνείς συνθήκες. Η Ελλάδα, από την άλλη πλευρά, επενδύει όλο και περισσότερο στη στρατηγική των συμμαχιών, της διεθνοποίησης των ζητημάτων και της ενίσχυσης της αποτρεπτικής της ισχύος.
Το αποτέλεσμα είναι μια νέα φάση ανταγωνισμού, λιγότερο θορυβώδης ίσως από προηγούμενες περιόδους, αλλά βαθύτερη και πιο δομική. Οι συνεχείς τουρκικές κινήσεις στο πεδίο των αεροπορικών προκλήσεων λειτουργούν ως υπενθύμιση ότι η Άγκυρα δεν αποδέχεται τις νέες γεωπολιτικές ισορροπίες που διαμορφώνονται γύρω της.
Το διπλό στοίχημα της Αθήνας
Από ελληνικής πλευράς, το μεγάλο ζητούμενο είναι διπλό: αφενός, να διατηρηθεί η επιχειρησιακή και διπλωματική ετοιμότητα χωρίς διολίσθηση σε λογικές υπερβολικής έντασης, αφετέρου, να συνεχιστεί η στρατηγική εμβάθυνση των διεθνών συνεργασιών που έχουν ενισχύσει το αποτύπωμα της χώρας τα τελευταία χρόνια.
Η Αθήνα γνωρίζει ότι η πραγματική ισχύς δεν μετριέται μόνο στο επίπεδο των εξοπλισμών, αλλά και στην ικανότητα μιας χώρας να καθίσταται απαραίτητος γεωπολιτικός και ενεργειακός εταίρος για την Ευρώπη και τη Δύση. Και ακριβώς εκεί φαίνεται πως βρίσκεται σήμερα το σημαντικότερο στρατηγικό πλεονέκτημα της Ελλάδας έναντι της Τουρκίας.
Η επόμενη περίοδος αναμένεται κρίσιμη. Οι εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο, οι ενεργειακοί σχεδιασμοί, οι ισορροπίες στο ΝΑΤΟ και η ευρύτερη αβεβαιότητα στο διεθνές σύστημα δημιουργούν ένα περιβάλλον αυξημένης ρευστότητας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι ελληνοτουρκικές σχέσεις δύσκολα θα επιστρέψουν σύντομα στην εικόνα χαμηλών τόνων που είχε καλλιεργηθεί τους προηγούμενους μήνες. Το τέλος των «ήρεμων νερών» ίσως να μην έχει ακόμη ανακοινωθεί επίσημα. Όμως, όλα δείχνουν ότι η περιοχή εισέρχεται ήδη σε μια νέα, πιο απαιτητική και πιο σύνθετη φάση γεωπολιτικού ανταγωνισμού.