Ελληνική Δικαιοσύνη: Προτελευταία στην ΕΕ με καθυστερήσεις «μαμούθ» – 737 ημέρες για μια απόφαση

Σημαντικές αδυναμίες στη λειτουργία της ελληνικής Δικαιοσύνης, με βασικότερο πρόβλημα τις μεγάλες καθυστερήσεις στην εκδίκαση των υποθέσεων, αναδεικνύει νέα μελέτη του Κέντρου Φιλελεύθερων Μελετών (ΚΕΦΙΜ). Η Ελλάδα καταλαμβάνει την προτελευταία θέση μεταξύ των 27 κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς την απόδοση του δικαστικού της συστήματος, γεγονός που έχει άμεσες επιπτώσεις τόσο στην εξυπηρέτηση των πολιτών όσο και στη λειτουργία της οικονομίας.
Σύμφωνα με τον Δείκτη Απόδοσης των Δικαστικών Συστημάτων (Justice Systems Performance Index – JUSPER), που δημοσιοποίησε το ΚΕΦΙΜ, η Ελλάδα συγκεντρώνει μόλις 34,8 μονάδες με άριστα το 100, έναντι 52,5 μονάδων του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Χαμηλότερη επίδοση καταγράφει μόνο η Κύπρος, με 24,2 μονάδες.
Στην κορυφή της ευρωπαϊκής κατάταξης βρίσκονται η Λετονία με 74 μονάδες, η Βουλγαρία με 68,3 και η Εσθονία με 66,3, γεγονός που αναδεικνύει τις σημαντικές διαφορές στην αποτελεσματικότητα των δικαστικών συστημάτων ακόμη και μεταξύ χωρών με διαφορετικά επίπεδα οικονομικής ανάπτυξης.
Η μελέτη βασίζεται σε στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το 2024 και αξιολογεί 31 επιμέρους δείκτες, οι οποίοι καλύπτουν την αποδοτικότητα των δικαστηρίων, την οικονομική τους ενίσχυση και τη δυνατότητα πρόσβασης πολιτών και επιχειρήσεων στη Δικαιοσύνη.
Σχεδόν δύο χρόνια για μια απόφαση
Το σημαντικότερο πρόβλημα εντοπίζεται στον χρόνο που απαιτείται για την εκδίκαση των υποθέσεων.
Σύμφωνα με τη μελέτη, ο εκτιμώμενος χρόνος διεκπεραίωσης αστικών υποθέσεων σε πρώτο βαθμό φτάνει στην Ελλάδα τις 737 ημέρες, δηλαδή περίπου δύο χρόνια, όταν η αντίστοιχη ευρωπαϊκή διάμεσος είναι σχεδόν τρεις φορές μικρότερη.
Η μεγάλη διάρκεια των δικαστικών διαδικασιών δεν επιβαρύνει μόνο τους πολίτες που αναζητούν δικαστική προστασία, αλλά δημιουργεί σημαντικές δυσλειτουργίες και στην οικονομική δραστηριότητα.
Για μια επιχείρηση, η καθυστέρηση στην επίλυση μιας εμπορικής ή συμβατικής διαφοράς μπορεί να συνεπάγεται πρόσθετο οικονομικό κόστος, δέσμευση κεφαλαίων και αναβολή επενδυτικών αποφάσεων.
Ενδεικτικό της κατάστασης είναι ότι, σύμφωνα με τα στοιχεία του 2024, για κάθε 100 νέες υποθέσεις που εισέρχονται στο δικαστικό σύστημα επιλύονται περίπου 81. Αυτό σημαίνει ότι οι εκκρεμότητες αυξάνονται, επιβαρύνοντας περαιτέρω ένα ήδη πιεσμένο σύστημα.
Δεν αποτελεί επομένως έκπληξη ότι στον πυλώνα της αποδοτικότητας η Ελλάδα συγκεντρώνει μόλις 26,1 μονάδες, έναντι 56,4 μονάδων του ευρωπαϊκού μέσου όρου, καταγράφοντας τη μεγαλύτερη απόκλισή της από τις υπόλοιπες χώρες της ΕΕ.
Περισσότεροι δικαστές, λιγότερη υποστήριξη
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα της έρευνας αφορά τη στελέχωση των δικαστηρίων.
Παρά τις μεγάλες καθυστερήσεις, η Ελλάδα διαθέτει περισσότερους δικαστές αναλογικά με τον πληθυσμό της σε σύγκριση με τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες.
Ειδικότερα, αντιστοιχούν 37,3 δικαστές ανά 100.000 κατοίκους, αριθμός περίπου διπλάσιος από την ευρωπαϊκή διάμεσο.
Ωστόσο, η εικόνα αλλάζει ριζικά όταν εξετάζεται το προσωπικό που υποστηρίζει το έργο τους.
Στην Ελλάδα αντιστοιχεί μόλις ένας εργαζόμενος διοικητικής και γραμματειακής υποστήριξης ανά δικαστή, όταν στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες η αντίστοιχη αναλογία διαμορφώνεται περίπου σε τρεις εργαζομένους.
Η συγκεκριμένη αναντιστοιχία υποδηλώνει ότι οι δυσλειτουργίες δεν μπορούν να αποδοθούν αποκλειστικά στον αριθμό των δικαστικών λειτουργών, αλλά συνδέονται και με την οργάνωση των υπηρεσιών, την κατανομή του φόρτου εργασίας και τις ελλείψεις σε υποστηρικτικές υποδομές.
Υστέρηση στην ψηφιοποίηση και την πρόσβαση
Προβλήματα καταγράφονται και στη δυνατότητα πρόσβασης των πολιτών στις υπηρεσίες της Δικαιοσύνης.
Στον σχετικό πυλώνα, η Ελλάδα συγκεντρώνει 39 μονάδες, έναντι 50 μονάδων του ευρωπαϊκού μέσου όρου.
Η επίδοση αυτή συνδέεται, μεταξύ άλλων, με τις αδυναμίες στην παροχή ψηφιακών υπηρεσιών, στην ενημέρωση των πολιτών και στη δυνατότητα αξιοποίησης της νομικής αρωγής από όσους δεν μπορούν να καλύψουν το κόστος μιας δικαστικής διαδικασίας.
Αντίστοιχα, στον πυλώνα της οικονομικής ενίσχυσης των δικαστικών συστημάτων, η χώρα συγκεντρώνει 41,7 μονάδες, έναντι 50,5 στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η μικρότερη απόκλιση στον συγκεκριμένο τομέα δείχνει ότι η αποτελεσματικότητα της Δικαιοσύνης δεν αποτελεί αποκλειστικά ζήτημα χρηματοδότησης, αλλά εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τον τρόπο αξιοποίησης των διαθέσιμων πόρων.
Οι πρώτες ενδείξεις βελτίωσης
Παρά τη δυσμενή κατάταξη, τα νεότερα στοιχεία που παρουσιάστηκαν από το υπουργείο Δικαιοσύνης δείχνουν ότι έχουν αρχίσει να εμφανίζονται ενδείξεις βελτίωσης μετά την εφαρμογή του νέου δικαστικού χάρτη.
Ειδικότερα, κατά τους πρώτους 18 μήνες εφαρμογής του, από τον Σεπτέμβριο του 2024 έως τον Μάρτιο του 2026, ο εκτιμώμενος χρόνος έκδοσης απόφασης στα Πρωτοδικεία μειώθηκε από 774 σε 357 ημέρες.
Παράλληλα, ο ρυθμός εκκαθάρισης των υποθέσεων αυξήθηκε από 86,2% σε 105,1%, γεγονός που υποδηλώνει ότι κατά τη συγκεκριμένη περίοδο επιλύθηκαν περισσότερες υποθέσεις από όσες εισήχθησαν.
Πρόκειται για εξέλιξη που, εφόσον διατηρηθεί, θα μπορούσε να συμβάλει στη σταδιακή μείωση των συσσωρευμένων εκκρεμοτήτων.
Ωστόσο, τα νεότερα εθνικά στοιχεία δεν είναι άμεσα συγκρίσιμα με το σύνολο των δεδομένων του ευρωπαϊκού δείκτη, ο οποίος βασίζεται στο 2024. Συνεπώς, η πραγματική επίδραση των μεταρρυθμίσεων στη θέση της Ελλάδας θα αποτυπωθεί σε επόμενες αξιολογήσεις.
Το οικονομικό κόστος των καθυστερήσεων
Ιδιαίτερη βαρύτητα αποδίδει η μελέτη στις συνέπειες που έχει η λειτουργία της Δικαιοσύνης στην οικονομική ανάπτυξη.
Η ταχεία και αποτελεσματική επίλυση εμπορικών διαφορών αποτελεί βασική παράμετρο για τις επιχειρήσεις, καθώς περιορίζει την αβεβαιότητα, ενισχύει την ασφάλεια των συναλλαγών και διευκολύνει την υλοποίηση επενδύσεων.
Αντίθετα, η μακροχρόνια εκκρεμότητα μιας δικαστικής υπόθεσης μπορεί να επηρεάσει τη ρευστότητα μιας επιχείρησης, να αυξήσει το κόστος λειτουργίας της και να λειτουργήσει αποτρεπτικά για νέες επενδυτικές πρωτοβουλίες.
Σύμφωνα με τα ευρήματα του JUSPER, παρατηρείται θετική συσχέτιση μεταξύ της απόδοσης των δικαστικών συστημάτων και των άμεσων ξένων επενδύσεων, καθώς και της φορολογικής ανταγωνιστικότητας.
Η συσχέτιση αυτή δεν αποδεικνύει από μόνη της σχέση αιτίας και αποτελέσματος, αναδεικνύει όμως τη σημασία της θεσμικής αποτελεσματικότητας για το συνολικό επιχειρηματικό περιβάλλον.
Από τη συγκριτική εξέταση της περιόδου 2021-2024 προκύπτει ότι η υστέρηση της Ελλάδας έχει διαχρονικά χαρακτηριστικά, χωρίς να καταγράφεται ουσιαστική σύγκλιση με τις επιδόσεις των υπόλοιπων ευρωπαϊκών χωρών.
Στις βασικές προτεραιότητες που αναδεικνύει η μελέτη περιλαμβάνονται η μείωση των εκκρεμών υποθέσεων, η απλούστευση των διαδικασιών, η καλύτερη κατανομή του φόρτου εργασίας, η ενίσχυση του προσωπικού υποστήριξης και η ουσιαστική αξιοποίηση των ψηφιακών εργαλείων.
Όπως επισημαίνει ο πρόεδρος του ΚΕΦΙΜ, Νίκος Ρώμπαπας, η προτελευταία θέση της χώρας αναδεικνύει ένα σοβαρό και διαχρονικό πρόβλημα με άμεσες συνέπειες για τους πολίτες, τις επιχειρήσεις και την οικονομία.
Ο ίδιος υπογραμμίζει ότι οι πρόσφατες ενδείξεις βελτίωσης είναι ενθαρρυντικές, αλλά η απόσταση από τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες εξακολουθεί να είναι μεγάλη, καθιστώντας αναγκαίες την καλύτερη οργάνωση, την ενίσχυση της υποστήριξης των δικαστών και τη συστηματική αξιολόγηση των αποτελεσμάτων.